वन विभाग भरती २०२६ — वनरक्षक व वनपाल शारीरिक चाचणी, ५ किमी धावणे निकष, अभ्यासक्रम व पगार (Forest Guard Complete Guide)
महाराष्ट्र वन विभाग (Maharashtra Forest Department) अंतर्गत राज्यातील विस्तीर्ण वनक्षेत्र, व्याघ्र प्रकल्प (ताडोबा, मेळघाट, पेंच, सह्याद्री) आणि वन्यजीव अभयारण्यांचे रक्षण करण्यासाठी दरवर्षी हजारो वनरक्षक (Forest Guard) आणि वनपाल (Forester) पदांची भरती केली जाते. निसर्गाच्या सानिध्यात साहसी जीवन आणि शासकीय नोकरीची खात्री देणारी ही एक अत्यंत लोकप्रिय भरती आहे. या लेखात आपण वनरक्षक पदाची शैक्षणिक अर्हता, शारीरिक मोजमाप, ५ किलोमीटर मैदानी धावणे चाचणी, लेखी परीक्षेचा पर्यावरण अभ्यासक्रम, पगार आणि ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया याबद्दल सखोल माहिती जाणून घेणार आहोत.
📌 महत्त्वाचा थेट दुवा (Quick Action):
सध्या वन विभागात निघालेल्या ताज्या जाहिराती पाहण्यासाठी आमच्या Van Vibhag Bharti Category Page वर भेट द्या.
📑 अनुक्रमणिका (Table of Contents):
- वन विभाग भरती २०२६ पदनिहाय पात्रता अटी
- शारीरिक मोजमाप निकष (उंची व छाती प्रसरण)
- शारीरिक कार्यक्षमता चाचणी — ५ किमी धावणे गुण वितरण तक्ता
- लेखी परीक्षेचे स्वरूप व वने/पर्यावरण अभ्यासक्रम (१२० गुण)
- ७व्या वेतन आयोगानुसार वनरक्षक पगार व भत्ते
- वन विभाग ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? (mahaforest.gov.in)
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Van Vibhag FAQs)
१. वन विभाग भरती २०२६ — शैक्षणिक पात्रता व वयोमर्यादा (Eligibility Criteria)
वन विभागातील संवर्गानुसार शैक्षणिक अर्हतेच्या अटी विशिष्ट स्वरूपाच्या असतात:
| पदाचे नाव (Post) | किमान शैक्षणिक पात्रता | विशेष विषय अट | वयोमर्यादा (खुला प्रवर्ग) |
|---|---|---|---|
| वनरक्षक (Forest Guard - गट क) | १२वी (HSC) उत्तीर्ण | विज्ञान / गणित / भूगोल / अर्थशास्त्र यापैकी १ विषय अनिवार्य | १८ ते २७ वर्षे (शासकीय नियमानुसार सवलत) |
| वनपाल (Forester / Round Officer) | विज्ञान पदवीधर (B.Sc. in Science/Forestry) | कृषी / वनस्पतीशास्त्र / प्राणीशास्त्र प्राधान्य | १८ ते ३८ वर्षे |
| लेखापाल (Accountant) | वाणिज्य पदवीधर (B.Com) | मराठी टायपिंग ३० व इंग्रजी ४० श.प्र.मि. | १८ ते ३८ वर्षे |
| सर्व्हेक्षक (Surveyor) | १०वी + ITI (Surveyor Trade) | मान्यताप्राप्त संस्थेकडून सर्व्हेअर प्रमाणपत्र | १८ ते ३८ वर्षे |
* मागासवर्गीय उमेदवारांसाठी (OBC, SC, ST, EWS) कमाल वयोमर्यादेत ५ वर्षांची सवलत मिळते.
२. शारीरिक मोजमाप चाचणी (Physical Standards for Men & Women)
वनरक्षक पदावर नियुक्तीसाठी शारीरिक मोजमापाचे निकष पूर्ण करणे आवश्यक असते. छाती आणि उंचीची मोजणी खालीलप्रमाणे केली जाते:
| प्रवर्ग (Category) | पुरुष उंची (Height Men) | पुरुष छाती (Chest Men) | महिला उंची (Height Women) |
|---|---|---|---|
| सर्वसाधारण / इतर प्रवर्ग (General / OBC / SC) | किमान १६३ सें.मी. | ७९ सें.मी. (फुगवून ८४ सें.मी. — ५ सें.मी. प्रसरण) | किमान १५० सें.मी. |
| अनुसूचित जमाती (Scheduled Tribe - ST) | किमान १५२.५ सें.मी. | ७९ सें.मी. (फुगवून ८४ सें.मी.) | किमान १४५ सें.मी. |
३. ५ किमी धावणे शारीरिक चाचणी गुण वितरण (PET Marks Distribution)
लेखी परीक्षेत किमान ४५% गुण मिळवून पात्र ठरलेल्या उमेदवारांना ८० गुणांच्या मैदानी चाचणीसाठी बोलावले जाते:
| पुरुष उमेदवार (५ किमी धावणे वेळ) | गुण (Marks) | महिला उमेदवार (३ किमी धावणे वेळ) | गुण (Marks) |
|---|---|---|---|
| १७ मिनिटे किंवा त्यापेक्षा कमी | ८० गुण | १२ मिनिटे किंवा त्यापेक्षा कमी | ८० गुण |
| १७ मिनिटांपेक्षा जास्त पण १८ मि. पर्यंत | ७० गुण | १२ मिनिटांपेक्षा जास्त पण १३ मि. पर्यंत | ७० गुण |
| १८ मिनिटांपेक्षा जास्त पण १९ मि. पर्यंत | ६० गुण | १३ मिनिटांपेक्षा जास्त पण १४ मि. पर्यंत | ६० गुण |
| २४ मिनिटांपेक्षा जास्त पण ३० मि. पर्यंत | १५ गुण | १८ मिनिटांपेक्षा जास्त पण २४ मि. पर्यंत | १५ गुण |
| ३० मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ | अपात्र (Fail) | २५ मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ | अपात्र (Fail) |
४. लेखी परीक्षा स्वरूप आणि अभ्यासक्रम (Written Exam Syllabus - १२० गुण)
वनरक्षक पदासाठी TCS मार्फत ऑनलाईन परीक्षा घेतली जाते. यामध्ये पर्यावरण विषयावर विशेष प्रश्न विचारले जातात:
- मराठी भाषा (३० गुण): व्याकरण, म्हणी, वाक्यप्रचार, शब्दसंग्रह.
- इंग्रजी भाषा (३० गुण): Vocabulary, Grammar, Comprehension, Spotting Errors.
- सामान्य ज्ञान व पर्यावरण (३० गुण): महाराष्ट्राचा भूगोल, इतिहास, वन्यजीव संवर्धन, राष्ट्रीय उद्याने, व्याघ्र प्रकल्प, हवामान बदल आणि जैवविविधता कायदा.
- बौद्धिक चाचणी व अंकगणित (३० गुण): तर्कक्षमता, संख्यामालिका, कोडिंग-डिकोडिंग, मूलभूत गणित.
५. पगार रचना व विशेष वन भत्ते (Forest Guard Salary Breakdown)
- मूळ वेतन (Basic Pay): ₹२१,७०० ते ₹६९,१०० (पे लेव्हल S-६)
- महागाई भत्ता (DA): प्रचलित शासन निर्णयानुसार ५०%+ दर
- विशेष वन / नक्षलग्रस्त भत्ता: गडचिरोली, चंद्रपूर व अतिदुर्गम भागात कार्यरत वनरक्षकांना विशेष मासिक भत्ता
- वर्दी व धुलाई भत्ता (Uniform Allowance): शासकीय गणवेशासाठी वार्षिक व मासिक भत्ता
- अंदाजे एकूण इन-हँड पगार: ₹३०,००० ते ₹३८,००० प्रतिमहिना
६. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions - FAQs)
Q1.महाराष्ट्र वन विभाग भरती २०२६ मध्ये कोणती पदे भरली जातात? (What posts are in Van Vibhag?)
महाराष्ट्र शासन वन विभाग अंतर्गत प्रामुख्याने खालील पदांची भरती केली जाते: १) वनरक्षक (Forest Guard - गट क), २) वनपाल (Forester / Round Officer), ३) सर्व्हेक्षक (Surveyor), ४) लेखापाल (Accountant), आणि ५) कनिष्ठ सांख्यिकी सहाय्यक. यामध्ये सर्वाधिक रिक्त पदे ही वनरक्षक (Forest Guard) संवर्गातील असतात, ज्यामध्ये थेट जंगलात गस्त घालणे आणि वन्यजीव संरक्षणाचे काम करावे लागते.
Q2.वनरक्षक (Forest Guard) पदासाठी शैक्षणिक पात्रता काय लागते?
वनरक्षक पदासाठी: उमेदवाराने मान्यताप्राप्त उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाकडून १२वी (HSC) परीक्षा उत्तीर्ण केलेली असावी. १२वी मध्ये किमान एक विषय: विज्ञान (Science) किंवा गणित (Mathematics) किंवा भूगोल (Geography) किंवा अर्थशास्त्र (Economics) यापैकी असणे बंधनकारक आहे. अनुसूचित जमाती (ST) आणि माजी सैनिकांसाठी किमान १०वी उत्तीर्ण पात्रता ग्राह्य धरली जाते.
Q3.वनरक्षक भरतीसाठी शारीरिक मोजमाप (Physical Standards) निकष काय आहेत?
शारीरिक पात्रता: १) उंची: पुरुष उमेदवारांसाठी किमान १६३ सें.मी. (ST उमेदवारांसाठी १५२.५ सें.मी.). महिला उमेदवारांसाठी किमान १५० सें.मी. (ST उमेदवारांसाठी १४५ सें.मी.). २) छाती (फक्त पुरुषांसाठी): न फुगवता किमान ७९ सें.मी. आणि फुगवून किमान ८४ सें.मी. (किमान ५ सें.मी. प्रसरण अनिवार्य). ३) दृष्टी: डोळ्यांची दृष्टी सुस्पष्ट असावी, रंगांधळेपणा नसावा.
Q4.वनरक्षक शारीरिक कार्यक्षमता चाचणी (PET Running Test) चे निकष काय असतात?
वनरक्षक मैदानी चाचणी (८० गुण): पुरुष उमेदवारांसाठी: ५ किलोमीटर अंतर धावणे (किंवा चालणे). ३० मिनिटांत पूर्ण केल्यास पूर्ण ८० गुण मिळतात; वेळ वाढल्यास गुण कमी होतात, आणि ४५ मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ लागल्यास अपात्र घोषित केले जाते. महिला उमेदवारांसाठी: ३ किलोमीटर अंतर धावणे. १२ मिनिटांत पूर्ण केल्यास पूर्ण ८० गुण मिळतात; २५ मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ लागल्यास अपात्र ठरवले जाते.
Q5.वनरक्षकांचे वेतन आणि पगार किती असतो? (Forest Guard Salary)
७व्या वेतन आयोगानुसार वनरक्षक पदाची वेतनश्रेणी: पे मॅट्रिक्स स्तर S-६ (₹२१,७०० ते ₹६९,१००). याशिवाय जंगलातील दुर्गम भागात काम करण्यासाठी विशेष वन भत्ता (Forest / Remote Area Allowance), महागाई भत्ता (DA), घरभाडे भत्ता (HRA), आणि वर्दी भत्ता मिळून नवप्रविष्ठ वनरक्षकाचा एकूण इन-हँड पगार दरमहा सुमारे ₹२९,००० ते ₹३६,००० च्या दरम्यान होतो.
Q6.वन विभाग भरती २०२६ चा अभ्यासक्रम कसा असतो? (Exam Syllabus)
लेखी परीक्षा १२० गुणांची संगणकावर (CBT) होते. यामध्ये ४ विभाग प्रत्येकी ३० गुणांचे असतात: १) मराठी भाषा (३० गुण), २) इंग्रजी भाषा (३० गुण), ३) सामान्य ज्ञान (३० गुण - यामध्ये महाराष्ट्राचा भूगोल, इतिहास, वने व पर्यावरण विषयांवर विशेष भर असतो), आणि ४) बौद्धिक चाचणी (३० गुण). लेखी परीक्षेतील १२० गुण + मैदानी चाचणीतील ८० गुण = एकूण २०० गुणांवरून गुणवत्ता यादी तयार होते.
🔗 महत्त्वाच्या अधिकृत लिंक्स आणि संसाधने:
संबंधित महत्त्वाचे मार्गदर्शक (Related Guides)
सर्व मार्गदर्शक पहा →MSRTC ST महामंडळ भरती २०२६
चालक (Driver), वाहक (Conductor) पात्रता, शारीरिक निकष, वेतन व ऑनलाईन अर्ज संपूर्ण माहिती.
सविस्तर वाचा (Read More) →BMC मुंबई महानगरपालिका भरती २०२६
MCGM कनिष्ठ अभियंता, लिपिक व आरोग्य विभाग पात्रता, निवड प्रक्रिया आणि अभ्यासक्रम.
सविस्तर वाचा (Read More) →ZP भरती पात्रता व पगार रचना २०२६
जिल्हा परिषद ग्रामसेवक, आरोग्य सेवक, कनिष्ठ अभियंता व लिपिक पदांची सविस्तर माहिती.
सविस्तर वाचा (Read More) →